Poniżej zamieszczamy list Pana Stanisława Głowackiego, Przewodniczącego Sekcji Krajowej Przemysłu Zbrojeniowego NSZZ „Solidarność” wraz z tekstem: „Restrukturyzacja przemysłu obronnego w latach 1999-2008″ nadesłany jako głos w dyskusji na temat polskiego przemysłu obronnego zapoczątkowany artykułem Prezesa Edwarda E. Nowaka pt. „Konsolidacja przemysłu obronnego”.
Szanowny Panie Prezesie,
Z ogromnym zainteresowaniem przeczytałem analizę przez Pana opracowaną pt. Konsolidacja Polskiego Przemysłu Obronnego.
Jest to bardzo dobry materiał, który obrazuje stan polskiego przemysłu obronnego na tle innych państw.
Dosyć syntetycznie zrobiona analiza aktualnego stanu sektora obronnego. Myślę, że wiele osób z obecnego rządu, ministerstw winno zapoznać się z tym materiałem, by mieć jakiekolwiek rozeznanie o tym za co odpowiadają i nad jakim sektorem sprawują nadzór.
W załączeniu przesyłam materiał pt” Restrukturyzacja Przemysłu Obronnego w Polsce w latach 1990 – 2008″, który przygotowałem dla kolejnej ekipy rządowej.
Władza ma to do siebie, że lubi przypisywać sobie zasługi, ale dobrze by było by wiedziała, że Polska i przemysł obronny są nie od dziś. Przed nami też pracowali w tej branży ludzie i borykali się z ogromnymi problemami.
Zwracam uwagę na fakt, że restrukturyzacja branży do tej pory odbywała się bez nakładów ze strony Skarbu Państwa.
Wielokrotnie rozmawiałem z przedstawicielami przemysłu zbrojeniowego w USA, RFN, Wielkiej Brytanii czy Francji.
Tam restrukturyzacja i konsolidacja przemysłów obronnych ( oczywiście uwzględniając proporcje) trwała 15-20 lat przy zaangażowaniu ogromnych środków finansowych.
Jednym z elementów chroniących własny potencjał obronny w tych krajach były i są odpowiednie zapisy ustawowe chroniące własny rynek.
Obwarowania prawne są tak szczegółowe, że nie do pomyślenia byłby fakt, aby żołnierz amerykański spożywał produkty nie wytworzone przez amerykańskich farmerów. To musiałaby być sytuacja ekstremalna, bez względu na to gdzie w danej chwili żołnierze stacjonują.
To w tych krajach, jak Pan słusznie zauważa, ponad 90 % wyposażenia wojsk pochodzi od krajowych wytwórców.
Umowy są podpisywane od momentu projektu do utylizacji. Żadna EDA i inne organa UE nie mają nic do gadania.
Wielokrotnie przywołuje się do wiadomości sprzedaż osiąganą przez poszczególne koncerny i firmy międzynarodowe. Cyfry szokują w porównaniu z Polską. Ale to są cyfry. Porównajmy: Sprzedaż uzbrojenia i sprzętu do MON przez Grupę BUMAR – ok. 0,33 mld USA
Wielkość zamówień MON w ogóle około 0,8 mld USA.
Wielka Brytania – 50 mld. USA
Francja - – 40 mld USA
Niemcy – 40 mld USA
Włochy – 25 mld USA
Izrael -13,4 mld USA
Nawet nie wspominamy o danych USA, Chin czy Rosji. Badania i rozwój. Większość firm amerykańskich, to firmy prywatne. W krajach UE jest różnie.
Lecz jest jedna zasada wszędzie, nikt nie zostawia firm samych sobie, by prowadziły prace badawczo – naukowe ze środków własnych.
W wielu amerykańskich ośrodkach jest to refinansowanie utrzymania kosztów kadry naukowo – badawczej i granty na badanie i rozwój. Firmom pozostaje utrzymanie infrastruktury.
W firmach zachodnich jest różnie, ale nakłady na obronność są ogromne i prace badawczo rozwojowe również.
W Polsce natomiast jest więcej ośrodków badawczo – rozwojowych i naukowych niż pieniędzy.
Mnogość ośrodków i kwestie właściwego nadzoru właścicielskiego powodują, że czasami różne ośrodki wykonują te same badania bez końcowych efektów. Przyglądałem się tym badaniom, razem z ministrem Szeremietiewem oraz ówczesnym szefem KBN.
To był jeden wielki skandal. Myślę, że niewiele się zmieniło od tej pory. Innej drogi rozwoju jak inwestycje w naukę, nie ma.
Proszę zwrócić uwagę na zbieżność.
W materiale, który opracowałem w 2009 roku piszę, że część przedsiębiorstw mimo nienajlepszej sytuacji ekonomiczno – finansowej, niedoboru środków finansowych, decydowała się na restrukturyzację produktową i wprowadzenie nowych wyrobów. Jako przykład podaję ZM „MĘSKO” SA, P.C.O, „RADMOR”, „MASKPOL”.
Dziś jak Pan podaje w swoim artykule, te same firmy mają najlepszą sytuację ekonomiczno – finansową.
Słusznie też zwraca Pan uwagę na fakt, że firm o złej sytuacji finansowej pomimo tych problemów jest już niewiele.
To co może być, jeżeli właściciel (czytaj: Skarb Państwa) uwierzy i zechce wreszcie zainwestować w tą branżę?
Mamy nadzieję, że Min. Obrony Narodowej zrozumie wreszcie, że jest odpowiedzialne za funkcjonowanie „polskiej armii”, że ta armia ma służyć obronie przede wszystkim polskich granic i że, to wszystko dzieje się z pieniędzy polskiego podatnika.
Reasumując artykuł jest bardzo dobry i moim zdaniem winien być wydany w formie broszury.
Gdyby uznał Pan za celowe rozszerzenie tego artykułu o informacje zawarte w opracowaniu, które przesyłam w załączeniu, to proszę bardzo.
Stanisław Głowacki, Przewodniczący Sekcji Krajowej Przemysłu Zbrojeniowego NSZZ „Soliodarność”
„Restrukturyzacja przemysłu obronnego w latach 1999-2008″
Procesy restrukturyzacji polskiego przemysłu obronnego datują się z początkiem lat dziewięćdziesiątych. Główną przyczyną ich podjęcia, zarówno w wymiarze makroekonomicznym, jak i na poziomie poszczególnych przedsiębiorstw, były procesy transformacji gospodarki, które zbiegły się w czasie z nie mniej rewolucyjnymi zmianami politycznymi w Europie Środkowo – Wschodniej oraz redeflnicją światowej polityki bezpieczeństwa.
Procesy te wywołały zmianę koncepcji bezpieczeństwa Polski ( plan przystąpienia do NATO i UE ), a w ślad za tym redefinicję potrzeb w zakresie UiSW, w związku z planowaną modernizacją techniczną Sił Zbrojnych RP.
Najistotniejszą rolę odegrały czynniki warunkujące sytuację ekonomiczną-finansową przedsiębiorstw przemysłu obronnego wskutek wprowadzenia nowego ustawodawstwa gospodarczego wdrażającego instrumenty rynkowe, gwałtowny spadek popytu na UiSW, wysokie koszty produkcji w znacznej mierze wynikające z konieczności utrzymywania przez przedsiębiorstwa zdolności produkcyjnych na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa i wojny i przestarzałe technologie.
Produkcja sprzedana UiSW przez przedsiębiorstwa przemysłu obronnego (liczona w cenach z 2000 r.) spadła 1031,3 min zł w 1990 r. do 395,2 min zł w 2001 r. Radykalnemu spadkowi popytu towarzyszyły głębokie zmiany struktury popytu. Eksport, który na początku lat dziewięćdziesiątych miał ponad 50% udział w strukturze popytu w ostatnich latach dekady nie przekroczył 5%. Dominującą pozycję w strukturze popytu od 1992 r. miał rynek krajowy.
Niezwykle istotną rolę w procesach restrukturyzacji przedsiębiorstw polskiego przemysłu obronnego odgrywa państwo. Wynika to ze szczególnych relacji tego sektora ze strukturami państwowymi: Skarb Państwa jest jedynym, bądź głównym właścicielem w większości spółek, jednocześnie państwo (Ministerstwo Obrony Narodowej) jest największym odbiorcą produkcji specjalnej. Ponadto ze względu na charakter wyrobów przemysłu obronnego i ich strategiczne znaczenie dla bezpieczeństwa narodowego, sektor ten podlega licznym regulacjom o charakterze prawnym, bądź administracyjnym.
1. Rządowe programy restrukturyzacji polskiego przemysłu obronnego
W procesie restrukturyzacji polskiego przemysłu obronnego w wymiarze makroekonomicznym można wyróżnić 3 fazy:
a) fazę działań doraźnych w latach 1990 – 91, nakierowanych na adaptację przemysłu
obronnego do nowych warunków ekonomicznych,
b) fazę działań w okresie ostrego kryzysu w przemyśle obronnym i tworzenia
rządowych programów restrukturyzacyjnych,
c) fazę działań rządowych opartych o przekształcenia strukturalne przemysłu.
Działania makrorestrukturyzacyjne w fazie pierwszej, w latach 1990 – 91 charakteryzowały się wprowadzeniem radykalnych zmian warunków funkcjonowania sektora obronnego, ograniczeniem interwencjonizmu państwowego oraz nielicznym doraźnymi działaniami adaptacyjnymi, podejmowanymi przez przedsiębiorstwa w celu obniżenia kosztów. Wdrażanie zasad gospodarki rynkowej wywołało głębokie zmiany w obszarze systemu kierowania przemysłem obronnym. Przedsiębiorstwa uzyskały dużą samodzielność gospodarczą, a odpowiedzialność za ich funkcjonowanie i restrukturyzację w całości przejęły dyrekcje. Polityka przemysłowa rządu uwolnionego od bezpośredniego kierowania przemysłem obronnym ograniczała się do działań doraźnych, interwencyjnych.
Włączenie przedsiębiorstw przemysłu obronnego w system gospodarki rynkowej bez żadnych działań osłonowych, wobec specyfiki produkcji, niskich zdolności adaptacyjne do nowych warunków i ograniczeń rynkowych ( koncesje ) połączone z trudną sytuacją na rynku -spadkiem popytu, spowodowało jego głęboką zapaść.
Podejmowane w przedsiębiorstwach doraźne działania restrukturyzacyjne, głównie liczne redukcje zatrudnienia, nie zawsze akceptowalne społecznie, wywołały naciski na władze rządowe, zwłaszcza ze strony związków zawodowych. Pod ich wpływem w 1991 r, Rada Ministrów przyjęła raport „Studium sektorowe w przemyśle obronnym”, będący próbą stworzenia pierwszego programu restrukturyzacji polskiego przemysłu obronnego. Program ten zakładał restrukturyzację sektora poprzez utworzenie holdingów, w skład, których weszłoby 30 podmiotów mających kluczowe znaczenie dla obronności, po wcześniejszym przekształceniu tych podmiotów w spółki akcyjne. Ze względów na brak szczegółowych ustaleń oraz brak środków finansowych, a także z powodu negatywnych opinii wielu ekonomistów program oparty o ten raport nie został w praktyce zrealizowany.
Druga faza działań restrukturyzacyjnych charakteryzuje się głęboką recesją sektora i podejmowaniem przez rząd prób opracowania i wdrożenia wieloaspektowych programów restrukturyzacyjnych oraz tworzenia instrumentów prawnych wspierających te działania. W tym czasie powstały 4 programy:
Zgodnie z Projektem przebudowy sektora zbrojeniowego planowano przeprowadzić następujące działania:
Zmiany makrorestrukturyzacyjne zamierzano przeprowadzić w 2. etapach. W pierwszym planowano przeprowadzenie konwersji, a w drugim koncentracji w ramach 4 holdingów branżowych.
Struktura podmiotowa sektora obejmować miała 4 grupy: przedsiębiorstwa państwowe (wojskowe przedsiębiorstwa remontowo produkcyjne),jednoosobowe spółki SP, spółki akcyjne z przeważającym udziałem SP oraz przedsiębiorstwa prywatne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Na podstawie decyzji Rady Ministrów z dnia 19 maja 2992 r. dokonano ograniczenia do 31 liczbę podmiotów uznawanych oficjalnie za przedsiębiorstwa przemysłu obronnego i wytyczono kierunek ich dalszych przekształceń- tworzenie spółek SP. Przedsiębiorstwa te miały być objęte interwencjonizmem państwowym i ochroną przed upadłością.
Program ten został zrealizowany w stosunkowo wąskim zakresie, co było skutkiem ograniczonych możliwości finansowych państwa. W obszarze ekonomicznym praktyczna realizacja sprowadziła się do wyasygnowania funduszy na zakupy UiSW oraz refundacji niektórym przedsiębiorstwom kosztów utrzymywania zdolności produkcyjnych na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa i wojny.
W lipcu 1993 r. przyjęto Program komercjalizacji i oddłużenia przemysłu obronnego, którego celem było:
* stworzenie warunków do odzyskania przez przedsiębiorstwa sektora płynności finansowej w drodze oddłużenia w oparciu o bankowe postępowania ugodowe i sądowe postępowania układowe,
• kompensatę strat poniesionych z tytułu nałożenia embarga na Irak, «rozpoczęcia zmian własnościowych na podstawie znowelizowanej ustawy o przekształceniach własnościowych.
Realizacja tego programu miała pozytywny wpływ na poprawę sytuacji przemysłu obronnego. Restrukturyzacja zobowiązań przedsiębiorstw opierająca się na bankowych postępowaniach ugodowych i sądowych postępowaniach układowych spowodowały zmniejszenie globalnej wielkości zadłużenia przemysłu obronnego w 1995 r, o ponad 20 %. Skompensowano straty poniesione przez przedsiębiorstwa z tytułu embarga na dostawy do Iraku, uregulowano sposób refundacji kosztów utrzymywania zdolności produkcyjnych na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa i wojny ( na potrzeby PMG ). Zapoczątkowano procesy konwersji i koncentracji oraz doprowadzono do powstania wewnętrznych programów restrukturyzacyjnych przedsiębiorstw.
Program restrukturyzacji sektora przemysłu obronnego i lotniczego na lata 1996 – 2010 , który przyjęty został przez Radę Ministrów 10 kwietnia 1996 r., był najbardziej kompleksową koncepcją działań makrorestrukturyzacyjnych. W programie tym po raz pierwszy planowano określić możliwości restrukturyzacji sektora z uwzględnieniem zamówień na dostawy UiSW, określić strategię rozwoju zapewniającą efektywność ekonomiczną sektora oraz jego gotowość obronną. W szczególności zamierzano wdrożyć procesy podnoszące konkurencyjność wyrobów specjalnych i cywilnych, dokonać koncentracji produkcji, zwiększyć inwestycje odtworzeniowe, podjąć dalsze oddłużenie przedsiębiorstw, usprawnić funkcjonowanie zaplecza badawczo – rozwojowego, uruchomić Strategiczne Programy Rządowe (SPR) oraz wprowadzić system obrotu wyrobów specjalnych z jednoczesną ich retencją umożliwiający szybką realizację kontraktów eksportowych.
Program miał być sfinansowany z wielu źródeł: specjalnym funduszem – Funduszem Restrukturyzacji Przemysłu Obronnego i Lotniczego, środkami własnymi przedsiębiorstw, środkami na PMG, środkami KBN, środkami na inwestycje centralne, kredytami bankowymi oraz zagranicznymi środkami pomocowymi.
Docelowa struktura sektora złożona miała być z trzech powiązanych na mocy umów cywilno-prawnych: organizmów ekonomicznych: holdingów branżowych, Funduszu Inwestycyjnego Narodowego Przemysłu Obronnego S.A. (działającego na analogicznych zasadach jak NFI) oraz konsorcjów programowych powołanych do realizacji SPR-ów.
We wrześniu 1997 r. dokonano weryfikacji programu. Zaktualizowany program restrukturyzacji sektora przemysłu obronnego i lotniczego na lata 1996 — 2010 zakładał ograniczoną prywatyzację przedsiębiorstw oraz wprowadzał nowy organizm ekonomiczny, tzw. Grupę Przemysłowo – Handlową, składającą się ze spółek produkcyjnych oraz spółek handlowych. Zadaniem tych ostatnich miało być organizowanie zasilania finansowego na realizację produkcji i eksportu, prac badawczo – rozwojowych, a także inwestycji modernizacyjnych i wdrożeniowych.
Program restrukturyzacji sektora przemysłu obronnego i lotniczego na lata 1996 -2010 zarówno w wersji z 1996 r., jak również i zmodyfikowanej z 1997 r. praktycznie nie wszedł w fazę realizacji. Wpływ na to miały, przede wszystkim, nie do końca znana, w dostatecznym horyzoncie czasowym, koncepcja technicznej modernizacji Sił Zbrojnych RP oraz niewdrożenie Funduszu Restrukturyzacji Przemysłu Obronnego i Lotniczego.
W 1997 r. wraz z objęciem władzy w Polsce przez koalicję AWS-UW w kontekście dotychczasowych niepowodzeń w restrukturyzacji przemysłu obronnego zarysowały się nowe koncepcje docelowej organizacji sektora obronnego i przyspieszenia jego prywatyzacji. Efektem tego był Program Restrukturyzacji Przemyślu Obronnego i Wsparcia w Zakresie Modernizacji Technicznej Sił Zbrojnych RP.
Celem podstawowym programu było stworzenie warunków do wzrostu konkurencyjności przemysłu obronnego w stopniu gwarantującym: zaspokojenie bieżących potrzeb Sił Zbrojnych RP, zabezpieczenie potrzeb w czasie zagrożenia bezpieczeństwa państwa i wojny oraz rozwój możliwości eksportowych przedsiębiorstw. Zamierzano to osiągnąć poprzez restrukturyzację przedsiębiorstw, ich prywatyzację, wdrożenie nowego systemu promocji i finansowania eksportu. Istota programu polegała na powiązaniu procesu restrukturyzacji sektora (restrukturyzacji zatrudnienia, finansowej, majątkowej) z prywatyzacją oraz importem nowoczesnego UiSW na potrzeby Sił Zbrojnych ze szczególnym uwzględnieniem zamówień offsetowych. Firma eksportująca UiSW do Polski miała zostać zobligowana do realizacji zobowiązań offsetowych o wartości kompensującej pełną wartość dostaw i wziąć udział w prywatyzacji tych przedsiębiorstw, w których będą realizowane kontrakty offsetowe. Przedsięwzięciami restrukturyzacyjnymi i prywatyzacyjnymi zamierzano objąć 34 spółki przemysłu obronnego. Ważnym celem działań restrukturyzacyjnych miało być zorientowanie polskich przedsiębiorstw na współpracę inwestycyjną i kooperacyjną z podmiotami państw NATO i UE. W działaniach restrukturyzacyjnych niezwykłą rolę odgrywała problematyka restrukturyzacji zatrudnienia. Zasady działań w tym obszarze zostały ujęte w pakiecie socjalnym wypracowanym Przez Zespół Trójstronny do spraw Restrukturyzacji Zatrudnienia. Pakiet przewidywał zastosowanie świadczeń emerytalnych oraz wdrożenie programu szkoleń i przekwalifikowań. Poziom planowanej redukcji zatrudnienia ustalony został na ok. 18,3 rys. osób.
Wdrożenie Programu Restrukturyzacji Przemysłu Obronnego i Wsparcia w Zakresie Modernizacji Technicznej Sił Zbrojnych RP wymagało opracowania:
oraz pakietu aktów wykonawczych, w tym aktu wykonawczego regulującego zasady i odpraw i świadczeń przedemerytalnych.
Realizacja tego programu, miała stosunkowo niewielki zakres. W obszarze prywatyzacji z planowanych 26. spółek udało się przeprowadzić prywatyzację 2 spółek. Tylko w jednym przypadku prywatyzacja była powiązana z dostawą sprzętu wojskowego dla Sił Zbrojnych i umową offsetową.
Brak ustawowej delegacji dla Ministra Gospodarki spowodował , że środki pochodzące z prywatyzacji nie mogły być wykorzystane dla celów restrukturyzacyjnych, określonych w ustawie o wspieraniu restrukturyzacji przemysłowego potencjału obronnego i modernizacji technicznej Sił Zbrojnych RP.
Bardzo rygorystyczne warunki ustawowe dotyczące restrukturyzacji zobowiązań spowodowały natomiast, że ilość umów, jakie spółki podpisały z wierzycielami oraz wartość restrukturyzowanych zobowiązań, biorąc pod uwagę skalę zadłużenia, były znikome.
Nie został też utworzony system państwowej promocji uzbrojenia i techniki wojskowej oraz system finansowania eksportu.
Pozytywny skutek dla procesów restrukturyzacyjnych przyniosła natomiast realizacja pakietu socjalnego, co pozwoliło w wielu spółkach zracjonalizować zatrudnienie i obniżyć koszty. Za sukces programu, można uznać fakt wprowadzenia długo oczekiwanych regulacji dotyczących sektora przemysłu obronnego, których nowelizacja była podstawą do działań przyszłych rządów i uznanie prywatyzacji za najważniejszy sposób dokapitalizowania przedsiębiorstw.
Trzecia faza restrukturyzacji związana jest z koncepcja rewitalizacji i sanacji kondycji ekonomiczno – finansowej sektora przemysłu obronnego i nowego podejścia do spraw restrukturyzacji ukierunkowanego na przebudowę struktury przedsiębiorstw przemysłu obronnego dostosowującąją do aktualnej sytuacji i przewidywanych uwarunkowań rynkowych.
W maju 2002 r. Rada Ministrów przyjęła dokument pt. Strategia przekształceń strukturalnych przemysłowego potencjału obronnego w łatach 2003 – 2005. Podstawą dla zaproponowanych rozwiązań była ocena, że mimo pogarszającej się kondycji ekonomiczno – finansowej przemysłu obronnego nadal on dysponuje potencjalnymi możliwościami zaopatrywania Sił Zbrojnych RP i potencjalnymi możliwościami zwiększenia eksportu UiSW, co stwarza racjonalne przesłanki do przebudowy jego struktury. Celem przekształceń było osiągnięcie takie stanu sektora, w którym będzie on:
» zdolny do zabezpieczenia potrzeb Sił Zbrojnych w nowoczesne uzbrojenie i sprzęt wojskowy,
Założono, że w procesie przekształceń niezbędne będzie spełnienie trzech warunków:
• określenie przez MON ilości asortymentu UiSW niezbędnego z punktu widzenia
potrzeb modernizacyjnych Sił Zbrojnych,
« wykorzystanie instrumentów finansowych gwarantujących odpowiedni poziom finansowania produkcji,
• utworzenie dwóch grup kapitałowych, których struktura i wielkość potencjału produk
cyjnego wynikać będzie z priorytetów Sił Zbrojnych w zakresie pozyskiwania UiSW.
Według założeń Strategii, utworzenie i funkcjonowanie grup kapitałowych – dzięki możliwości wykorzystania skumulowanych zasobów kapitałowych, finansowych, technologicznych, produkcyjnych oraz marketingowo handlowych, pozostających w dyspozycji poszczególnych spółek wchodzących w skład tego rodzaju struktur – pozwoli na przezwyciężenie barier ekonomiczno – finansowych, które w sumie doprowadziły do degradacji przemysłu obronnego.
Strategia zakładała, że przed wniesieniem niektórych spółek do grupy kapitałowej przeprowadzona zostanie przez ARP S.A. ich restrukturyzacja, w tym oddłużenie.
Stabilne funkcjonowanie grup kapitałowych zapewnić miały przychody z zamówień MON, eksportu, umów offsetowych, środków z prywatyzacji spółek ppo oraz środków z PMG. Założono, że przychody z tytułu wydatków MON na modernizację techniczną będą w latach 2003 – 2008 wynosić średniorocznie 2 400 min zł, a przychody z eksportu w tych latach na poziomie 1 000 min USD.
Wykonanie głównych założeń Strategii nastąpiło w całości. Utworzono Grupy Kapitałowe BUMAR i ARP. Przed wniesieniem do Grupy BUMAR, w spółkach: ZM BUMAR ŁABĘDY S.A., ZM WOLA S.A., ZM MĘSKO S.A. oraz ZCh NITROCHEM S.A. dokonano restrukturyzacji, w tym oddłużenia.
Podpisane zostały porozumienia z MON o współpracy przy zaopatrywaniu Sił Zbrojnych RP i zawarte zostały wieloletnie kontrakty, tworząc tym samym podstawy do zapewnienia w miarę stabilnego funkcjonowania przedsiębiorstw należących do Grupy.
Zaktywizowano działania marketingowe, co zaowocowało zawarciem dużych kontraktów eksportowych. Eksport stał się znaczącym źródłem przychodów dla Grupy BUMAR Nie udało się natomiast zrealizować szybkiej prywatyzacji, spółek , które pozostały poza grupami kapitałowymi.
Reasumując w łatach 1990 – 2005 opracowano i przyjęto do realizacji 6 programów makrorestrukturyzacji przemysłu obronnego. Z pierwszych pięciu programów opracowanych i wdrażanych w latach w latach 1991 – 2001 żaden nie został zrealizowany w całości, lecz każdy, nawet jeśli nie został w ogóle zrealizowany, miał swój wkład w przebieg przyszłych procesów restrukturyzacyjnych. Programy te, mimo, że nie doprowadziły do powstania stabilnej struktury sektora przemysłu obronnego odegrały ważną rolę działaniach restrukturyzacyjnych w skali poszczególnych przedsiębiorstw
2. Programy restrukturyzacji przedsiębiorstw
Procesy restrukturyzacji przedsiębiorstw przemysłu obronnego po roku 1990 rozpoczęły się z pewnym opóźnieniem w stosunku do całej gospodarki i bezpośrednio zostały wywołane drastycznym spadkiem sprzedaży. Podstawową przyczyną problemów finansowych spółek była nieadekwatna do posiadanych zasobów i możliwości produkcyjnych wielkość przychodów ze sprzedaży. Działania restrukturyzacyjne, w pierwszych latach, miały doraźny, odcinkowy charakter i stanowić mogą typowy przykład restrukturyzacji ratunkowej. Najczęściej podejmowanymi działaniami były wówczas:
• redukcja zatrudnienia,
» rozwój działań marketingowych w celu zdobycia dodatkowych zamówień,
Działania te umożliwiały przede wszystkim obniżenie kosztów stałych i częściowo zmiennych, nie wpływając jednakże na strukturę produkcji.
W latach 1993 — 2002 procesy restrukturyzacji przedsiębiorstw były najczęściej następstwem działań makrorestrukturyzacyjnych podejmowanych przez kolejne rządy, ale i zdarzały się przypadki działań, które miały charakter doraźny. Celem działań tych ostatnich było najczęściej odsunięcie momentu utraty płynności. Instrumentem do realizacji tego celu była redukcja zatrudnienia i sprzedaż zbędnego majątku. Opracowywane przez przedsiębiorstwa wewnętrzne programy restrukturyzacyjne dotyczyły:
• finansowo – własnościowej.
Programy na ogół w sposób właściwy diagnozowały sytuację oraz uwarunkowania pogarszającej się kondycji ekonomiczno – finansowej. Osiągnięcie zakładanych celów było ściśle powiązane z uwarunkowaniami zewnętrznymi, a przede wszystkim, z przychodami z realizacji zamówień odbiorców specjalnych oraz redukcją zadłużenia. Programy te uwzględniały propozycje rozwiązań systemowych w zakresie konsolidacji sektora, koncentracji produkcji, dokapitalizowania przedsiębiorstw, promocji i finansowania eksportu oraz odbudowy finansów. Efektywność tak skonstruowanych programów restrukturyzacyjnych była często osłabiona wskutek niepowodzeń wdrażania rozwiązań makrorestrukturyzacyjnych i braku stabilnych rozwiązań systemowych, między innymi w zakresie wielkości i struktury zamówień państwowych, przekształceń własnościowych, konsolidacji i koncentracji produkcji i kapitału.
Jako kluczowy czynnik decydujący o powodzeniu procesu restrukturyzacji w przedsiębiorstwach przemysłu obronnego przyjęto restrukturyzację produkcyjno — rynkową, obejmująca swoim zakresem reorientację produkcji oraz rynku zbytu. Stąd przedsiębiorstwa podjęły działania likwidacji, bądź wstrzymania produkcji przestarzałych wyrobów, na które nie miały zamówień (np. czołgów T-72, haubic „Goździk”) i opracowania zmodernizowanych konstrukcji ( czołgu PT – 91). Część przedsiębiorstw, nawet mimo nienajlepszej sytuacji ekonomiczno finansowej i niedoborze środków finansowych, podjęła w ramach restrukturyzacji produktowej realizację programów rozwoju, nakierowanych na wprowadzenie do sprzedaży nowych wyrobów dla odbiorców krajowych oraz na potrzeby eksportu. Wykorzystując środki własne, kredyty, środki na badania i rozwój z KBN, MON oraz z realizacji kontraktów offsetowych uruchomiono produkcję wielu nowoczesnych rodzajów uzbrojenia wychodząc naprzeciw potrzebom modernizacji technicznej Sił Zbrojnych. Przykładami takich przedsiębiorstw są: ZM „MĘSKO” S.A., P.C.O, „RADMOR”, „RAWAR”, „MASKPOL”. Profil produkcji przedsiębiorstw przemysłu obronnego oparty na podstawowych rodzajach uzbrojenia z lat osiemdziesiątych, od 1998r, zaczął się zmieniać wykazując zwiększanie się udziału produkcji opartej na nowoczesnych technologiach.
Nie udało się natomiast w ramach restrukturyzacji produkcyjnej zwiększyć znacząco wykorzystania mocy produkcyjnych. Nastąpiła jednak poprawa: w przypadku produkcji specjalnej z poziomu 17,2% w roku 1993 do 27,7% w roku 1997, a w przypadku produkcji cywilnej, w analogicznych latach z poziomu 43,2 % do poziomu 50,1%.
W odniesieniu do zmian dotyczących rynków zbytu należy odnotować, że do 2001 r. nie udało się, po rozpadzie RWPG, znaleźć innych rynków zbytu i odtworzyć poziom eksportu. Dopiero zmiany restrukturyzacyjne związane z konsolidacją przedsiębiorstw, utworzenie grup kapitałowych i wzmocnienie działań marketingowych, które zbiegły się z unowocześnieniem produkcji specjalnej i wzbogaceniem jej struktury dały znaczący wzrost sprzedaży eksportowej ZM „MĘSKO”, P.C.O., „BUMAR – ŁABĘDY”, „RAWAR”.
Sprostanie wymogom rosnącej konkurencji wymusiło na polskich przedsiębiorcach prowadzenia restrukturyzacji technicznej i technologicznej. Istotnym ograniczeniem dla procesów restrukturyzacyjnych w tym obszarze są znacznie niższe, niż w innych państwach, nakłady na badania i rozwój. Głównym celem tej restrukturyzacji jest unowocześnienie produkcji, zwiększenie innowacyjności sprzętu oraz podniesienie jego konkurencyjności. Przezwyciężenie zapóźnień technologicznych przedsiębiorstwa widzą przez rozwój współpracy z firmami państw zachodnich.
Przykładami programów realizowanych przez przedsiębiorstwa polskiego przemysłu we współpracy z firmami zagranicznymi:
W obszarze restrukturyzacji organizacyjnej przedsiębiorstwa prowadziły działania związane ze zmianą struktur organizacyjnych i restrukturyzacją zatrudnienia.
Restrukturyzacja organizacyjna ukierunkowana na tworzenie holdingów znalazła swoje zastosowanie w restrukturyzacji największych podmiotów przemysłu obronnego Huta STALOWA WOLA S.A. WSK PZL ŚWIDNIK S.A, ZM BUMAR ŁABĘDY S.A., ZM MĘSKO S.A., ZM DEZAMET S.A, Kombinat PZL HYDRAL S.A. oraz ZTS GAMRAT S.A. Utworzona struktura holdingowa zapewniała „spółce matce” kontrolę nad spółkami zależnymi, a jednocześnie umożliwiała podejmowanie dalszych przedsięwzięć restrukturyzacyjnych, takich jak: odsprzedaż udziałów w spółkach zależnych, ich dokapitalizowanie, konwersję zadłużenia, czy też sprzedaż lub wydzierżawienie części majątku.
Restrukturyzacja zatrudnienia była najtrudniejszym i najbardziej drażliwym społecznie obszarem zmian w przedsiębiorstwach przemysłu obronnego, a jednocześnie najczęściej wymienianym czynnikiem decydującym o poprawie sytuacji ekonomiczno-finansowej przedsiębiorstw. Specyficzną cechą polskiego przemysłu obronnego jest jego koncentracja w regionach o dużym bezrobociu, co powoduje, że każda redukcja zatrudnienia wzbudza liczne protesty społeczne. W Polsce zatrudnienie w przemyśle obronnym w okresie od 1989 r. do 2004 r. obniżyło się prawie pięciokrotnie, z poziomu 158 tys. pracowników do 26,7 tys. Tendencji tej towarzyszyło zmniejszenie liczby przedsiębiorstw o dużej liczbie zatrudnionych. Obecnie w strukturze przemysłu dominują spółki, w których poziom zatrudnienia nie przekracza 500 osób. Redukcja zatrudnienia charakteryzowała się wysoką dynamiką i częstym stosowaniem zwolnień grupowych. Poziom w poszczególnych przedsiębiorstwach był zróżnicowany. Największy spadek 93.8% zanotowano w ZMŁUCZNIKS.A., co było związane z ogłoszeniem ich upadłości. Ponad 50% redukcję zatrudnienia przeprowadzono w Kombinacie PZL HYDRAL S.A., ZM MĘSKO S.A., ZM TARNÓW S.A.
Ogółem koszty odpraw dla pracowników wypłaconych tylko w latach 1996 — 2001 w 26. spółkach wyniosły (w cenach 2002 r.) 92 854 tys. zł, tym 62 % stanowiły środki własne przedsiębiorstw, a 38 % środki publiczne — FGŚP, pochodzące z Pożyczki Międzynarodowego Banku Odbudowy i Rozwoju (tzw. EFSAL) oraz dotacji z MG.
Należy zauważyć, że instrumentem wspierającym proces racjonalizacji zatrudnienia, regulującym kwestie świadczeń przedemerytalnych oraz odpraw dla pracowników był pakiet socjalny ujęty w rządowym Programie Restrukturyzacji Przemysłu Obronnego i Wsparcia w Zakresie Modernizacji Technicznej Sił Zbrojnych RP.
W obszarze restrukturyzacji finansowo-własnościowej przedsiębiorstw polskiego przemysłu obronnego kluczowymi elementami były: restrukturyzacja zadłużenia, przekształcenia własnościowe i restrukturyzacja majątkowa.
W latach 1993 — 1996 13 przedsiębiorstw zawarło ugody bankowe. Restrukturyzacja zadłużenia przedsiębiorstw została tez wprowadzona przepisami ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. -Ordynacja podatkowa. W latach 1998 – 2002 z tej formy restrukturyzacji zadłużenia skorzystało 9 przedsiębiorstw. Łączna suma konwersji wyniosła 113 min zł.
W przedsiębiorstwach przemysłu obronnego dokonano restrukturyzacji zadłużenia na łączną kwotę ponad 1 655 min zł. z czego ponad 84% przypada na bpu i układy sądowe, 5% na ordynację podatkową, 6% na ustawę o wspieraniu restrukturyzacji ppo oraz niecałe 5% na ustawę o restrukturyzacji należności publicznoprawnych.
Drugim zasadniczym elementem procesów restrukturyzacji finansowo — własnościowej były przekształcenia własnościowe. Przebiegały one w 2. etapach. Pierwszy to komercjalizacja przedsiębiorstw państwowych, drugi – prywatyzacja wybranych przedsiębiorstw. Komercjalizacja przedsiębiorstw przemysłu obronnego przeprowadzona została w latach 1991 -1996. Skomercjalizowane zostały wszystkie 31 przedsiębiorstwa państwowe, które zostały zaliczone przez Radę Ministrów do grupy przedsiębiorstw przemysłu obronnego decyzją z dnia 19 maja 1992r.
Założenia prywatyzacji wybranych przedsiębiorstw zaczęto wdrażać w życie w 1998r. Jak dotychczas udało się sprzedaż jedynie akcje skarbu państwa w dwóch spółkach: PZL WARSZAWA-OKĘCIE S.A. oraz WSK PZL RZESZÓW S.A.
Restrukturyzacja majątkowa przedsiębiorstw sektora polegała, przede wszystkim, na zbyciu części nieprodukcyjnego majątku trwałego. W skali globalnej nie miała ona szerokiego zasięgu. W pierwszych okresach restrukturyzacji przedsiębiorstw sprzedaż majątku była, obok restrukturyzacji zatrudnienia, najszerzej stosowanym narzędziem.
Później stosowano inne formy zbycia majątku: przekazania go do nowych spółek, sprzedaż udziałów i akcji, a także najmu dzierżawy lub leasingu.
3. Sytuacja ekonomiczno – finansowa sektora na tle procesów restrukturyzacyjnych
Celem głównym przeprowadzonych procesów restrukturyzacyjnych było wyprowadzenie sektora z zapaści, w jakiej znalazł się na początku lat dziewięćdziesiątych, wskutek załamania się popytu. Przy wysoce rozbudowanych zdolnościach wytwórczych gwałtowny spadek sprzedaży w 1992 r, stał się przyczyną wieloletniego kryzysu. Wartość produkcji sprzedanej ogółem w 1992 r. (w cenach 2000) wynosiła 3 118 min zł., w tym specjalnej 405 min zł., przy zatrudnieniu 99 tys. pracowników. Po przeprowadzeniu procesów restrukturyzacyjnych w 2004 r. wartość sprzedaży ogółem wyniosła 4023mln zł, w tym sprzedaż produkcji specjalnej – 1915 min zł.
Poziom kosztów uzyskania przychodu z całokształtu działalności też ulegał wahaniom. Od 2004 r. zachowuje się właściwa relacja przychody z całokształtu działalności przewyższają koszty ich uzyskania.
Wyniki finansowe netto, charakteryzowały się zmiennością o cechach cykliczności. W latach 1994 – 1996 wyniki te były dodatnie, by w latach 1997 – 2003 osiągnąć wartości ujemne. Od
2004 r. sektor utrzymuje wynik finansowy dodatni, Podobne wahania wykazuje rentowność sprzedaży.
Prawie w całym okresie restrukturyzacji wskaźniki płynności finansowej I stopnia i II stopnia nie osiągnęły pożądanej wartości, co świadczy, że możliwości sektora w zakresie regulowania zobowiązań bieżących bez zwłoki środkami pieniężnymi jest mocno ograniczona oraz, że przedsiębiorstwa mogą mieć trudności w terminowym regulowaniu zobowiązań bieżących.
Opracowanie:
Stanisław Głowacki
Sekcja Krajowa Przemysłu Zbrojeniowego
NSZZ„Solidarność”
Skarżysko – Kamienna
28.04.2009 r.